Islamdarshan

ज्या काळी जगातील श्रेष्ठ तत्वज्ञान स्त्रीमध्ये आत्मा असतो कि नाही? सारख्या गप्पा मारण्यात व्यस्त होते त्या काळात प्रेषित मुहम्मदांनी स्त्रीला सर्वच क्षेत्रात समान (एकसारखे  नव्हे) अधिकार देऊन टाकले. प्रसिद्ध माक्र्सवादी भारतीय विचारवंत एम. एन. रॉय आपल्या ‘इस्लामचे ऐतिहासिक योगदान’ या पुस्तकात स्त्रीला माणूस म्हणून दर्जा देणारा धर्म  ‘इस्लाम’ असल्याचा उल्लेख करून प्रेषितांच्या कार्याचा गौरव करतात. अरब समाजाच्या नसानसात भिनलेल्या, जन्मलेल्या मुलीला जिवंत पुरायच्या प्रथेला केवळ १३ वर्षाच्या कालखंडात  प्रेषितांनी अशाप्रकारे हद्दपार करून दाखविले की मागील १४५० वर्षाच्या इतिहासात एकाही मुलीला केवळ मुलगी असल्यामुळे मारण्यात आलेले नाही. सच्चर समितीच्या रिपोर्टनुसार  भारतीय मुस्लीम समाजात मुलींचे प्रमाण सरासरीपेक्षा जास्त आहे.
जगात महिलांसाठी इस्लाम एक क्रांतिकारक संदेश ठरला आहे. हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीच्या प्रख्यात जर्मन महिला प्राध्यापक एनमेरी स्कीमेल म्हणतात कि, तुलनात्मक दृष्टीने पहिले असता  असे दिसते कि इस्लामने महिलांना दिलेले अधिकार इतरांच्या मानाने कित्येक पटीने पुरोगामी आहेत. प्रेषित मुहम्मदांनी आईला जगातील कोणत्याच धर्मात नसलेला दर्जा दिला आहे. प्रत्येक धर्मात स्वर्ग आणि नरक या कल्पना आहेत. ‘स्वर्ग’ प्रत्येक धर्मात सर्वोच्च असून धर्मातील सर्वोच्च संकल्पना असलेला 'स्वर्ग' इस्लामने आईच्या 'पाया'खाली आणून ठेवला आहे.  ’जन्नत मां के कदमो के नीचे’ असल्याची शिकवण आपल्या सर्व अनुयायांना पैगंबरांनी दिली आहे. आईसोबतच पत्नीलाही विशेष दर्जा दिला आहे. सांगितले आहे की, ’तुमच्यापैकी सर्वोत्तम मुस्लीम तो आहे जो आपल्या पत्नीसाठी सर्वोत्तम पती असेल.’
मुलीला हे स्थान दिले की ’ज्याला एक, दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त मुली असतील आणि तो त्यांचे पालनपोषण न्यायोचित पद्धतीने करेल, तो स्वर्गात माझ्या शेजारी असेल ही शिकवण  प्रेषितांनी दिली. 'लेडीज फस्ट' ही संकल्पना ही इस्लामचीच जगाला देणं आहे. कुटुंबात कोणत्याही गोष्टीचे वाटप मुली किंवा महिलांपासून करायला हवे असा अलिखित संकेत प्रत्येक  इस्लामी कुटुंबात पाळला जातो.
कुणाला काही द्यायचे असेल तरीही आधी ते मुली किंवा महिलांना देण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे घरात आलेली नवीन वस्तू असो की नवीन विचार तो घरातील मुली आणि महिलांना  सर्वात आधी दिल्या किंवा सांगितल्या जातो. त्यामुळे घरात होणाऱ्या सर्व निर्णय प्रक्रियेत महिलांचा सहभाग असतोच असतो. पैगंबरांनी कुटुंबाच्या निर्णय प्रक्रियेत महिलांचा सल्ला वैध  मानला आहे.
लग्न ही सर्व धर्म, पंथ व जाती समुदायांमध्ये सांगितलेली महत्वाची सामाजिक परंपरा आहे. मात्र बहुतांश समाजात लग्न प्रक्रीयेत महिलेला दूय्यम स्थान दिले आहे. अनेक समाजात  मुलीच्या पसंती आधी मुलाची संमती महत्वाची मानली जाते. मुलीला पहायला मुले जातात. मुलींना मात्र तशी सवलत दिली जात नाही. लग्नात माला घालण्याचा पहिला अधिकार  नवरदेवालाच असतो. मुलीचे लग्न करण्यासाठी वधूपक्ष वरपक्षाला हुंडा देतो. इस्लाम मध्ये मात्र यापैकी बऱ्याच प्रथा परंपरा मोडून काढण्यात आल्या आहेत. इस्लाम मधील निकाह  वधूच्या परवानगीने सुरु होतो. प्रत्येक निकाहसाठी एक काझी, एक वकील व दोन साक्षीदार नियुक्त केले जातात. प्रत्येक निकाहसाठी ही मंडळी वेगवेगळी असते. काझींच्या सुचनेवरुन  निकाहसाठी नियुक्त वकील व दोन्ही साक्षीदार वधूची परवानगी घ्यायला वधू जिथे बसून असेल त्या जागेवर जातात. तिला वर मुलाचा परिचय देतात आणि या मुलाशी तुझा निकाह  होत असून तो तुला कबूल आहे का? असे विचारतात. वधूने होकार दिल्यास हा होकार आणखी दोनदा वदवून घेतल्या जातो. मुलीने दिलेला निकाहचा होकार वकील आणि साक्षीदार  सार्वजनिकरित्या जाहीर करतात आणि ही प्रक्रीया पुर्ण केल्याशिवाय काझी मुलाला मुलीच्या स्विकार करण्याविषयी विचारणा करीत नाही. निकाहमध्ये अशा प्रकारे मुलगा पसंत आहे  किंवा नाही हे सांगण्याचा पहिला अधिकार नवऱ्या मुलीला दिला आहे. शिवाय ‘मेहर’ ही अतिशय चांगली पध्दत इस्लाम मध्ये आहे. निकाह पुर्वी नवऱ्या मुलाला एक विशिष्ट रक्कम  मुलीला देत असल्याचे जाहिर सांगावे लागते. 'मेहर' रक्कम किंवा दागिन्याच्या रुपात कबूल करावा लागतो. हे नवऱ्या मुलीचे नवर देवावर कर्ज किंवा उधार असते. ते त्याला पुढे कधी  ही फेडता येते. शिवाय हा निकाह पंजिकृत असतो. प्रत्येक मशिदीत निकाह नोंदणी रजिस्टर असते. त्यात प्रत्येक निकाहची नोंद केली जाते. यात नवरा, नवरीन, वकील, साक्ष, काझी  यांची नावे व स्वाक्षरी असते. शिवाय मेहरची नोंदही केलेली असते. या नोंदीच्या प्रती म्हणजेच निकाहनामा वर व वधू दोन्ही पक्षांना दिल्या जातो. या सर्व महिला हिताच्या प्रथा  इस्लाम मध्ये निकाह रुढ झाल्या पासूनच आहेत आणि अजूनही कोणत्याही अडचणी शिवाय सुरु आहेत.
लग्ना प्रमाणेच एखाद्या महिलेला लग्नानंतर पती पसंत नाही किंवा इतर कोणत्याही कारणास्तव आपल्या पतीला सोडायचे असल्यास ती आपल्या पतीला बिनदिक्कत सोडू शकते. याला  'खुला' म्हणतात. लग्न झालेल्या कोणत्याही महिलेला आपल्या पतीला सोडण्याचा असा अधिकारही फक्त इस्लामने दिला आहे. पूर्वी महिलांवर अतोनात अत्याचार केले जात. अरब  प्रांतही त्यापासून सुटला नव्हता. अशा परिस्थितीत त्याकाळी अरबातील विवाहित महिलांना मिळालेला हा अधिकार क्रांतिकारक असाच होता.
इस्लामचे संस्थापक हजरत महंमद पैगंबर यांचा विवाह सुद्धा महिलांचा समाजात सन्मान वाढविणारा होता. ज्या काळी महिलांना माणूस म्हणूनही फारशी समाजमान्यता नव्हती त्याकाळी महंमदांनी अतिशय आदर्श विवाह करुन आपल्या अनुयायांपुढे अद्वितीय असे उदाहरण ठेवले. पैगंबरांनी आपल्यापेक्षा वयाने मोठ्या असणाऱ्या महिलेशी विवाह केला. शिवाय  त्यांची ही पत्नी विधवा होती. सुमारे चौदाशे वर्षांपुर्वी झालेला हा अशा प्रकारचा जगातील पहिला विवाह असावा. ज्यात एका वयाने मोठ्या व विधवेशी विवाह केल्या गेला होता.

-आमीन चौहान
यवतमाळ, मो. ९४२३४०९६०६

माननिय मआज बिन जबल (र.) कथन करतात की, प्रेषित ह. मुहम्मद (स.) यांनी फर्माविले आहे की, ‘‘अल्लाहचा हक्क दासांवर  हा आहे की, दासांनी फक्त त्याचीच उपासना व आज्ञापालन करावे, आणि या बाबत दुसऱ्या कुणाला तिळमात्र सहभागी ठरवू नये.  तसेच प्रेषितांनी फर्माविले आहे की, ‘‘अल्लाहची उपासना व आज्ञापालन करणाऱ्या दासांचा अल्लाहवर हा हक्क आहे की त्याने  (अल्लाहने) दासांना शिक्षा, यातना देऊ नये. (संदर्भ - हदीस - बुखारी व मुस्लीम)

भावार्थ

प्रेषित ह. मुहम्मद (स.) यांच्या आदेशान्वये, एकेश्वरवादाचे महत्व समजून येते. केवळ अल्लाहच्या उपासना व  आज्ञापालनामुळे नरकाच्या शिक्षेपासून बचाव होईल. एकेश्वरवाद ही गोष्ट ईशप्रकोपापासून वाचविणारी आहे आणि स्वर्गाचे हक्कदार बनविणारी आहे. याहून अधिक मौल्यवान गोष्ट दासाच्या नजरेत आणखी कोणती असेल? ‘अल्लाह’च्या  अस्तित्वासंबंधी वास्तवतेचा ठाव घेणे मानवी विचारशक्तिला शक्य नाही. म्हणून अल्लाहला केवळ त्याच्या त्या गुणांद्वारेच ओळखले जाऊ शकते, ज्याच्या तेजोवलयांनी हे संपूर्ण  सृष्टीजीवन व्यापून आहे. सृष्टीमध्ये जे जे आहे, ते सर्वचे सर्व अल्लाहच्या कोणत्या ना कोणत्या गुणांचे प्रदर्शन आहे. म्हणूनच प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी आदेश दिला आहे.  ‘‘अल्लाहच्या निर्मितीवर विचार व चिंतन करीत रहा. परंतु खुद्द त्याच्या अस्तित्वासंबंधी तसे प्रयत्न करू नका.’’ ईश्वरी अस्तित्वाची वास्तवता मानवी दृष्टीच्या व विचारशक्तिच्या  अवाक्या बाहेरची गोष्ट आहे हे उघड सत्य आहे. निर्मितीपैकी अगदी सामान्यातील सामान्य गोष्टीची स्थिती अशी आहे की आमचे ज्ञान तिच्या गुणांपर्यंतच पोहचून थांबते. त्याच्या  अस्तित्वाची काय हकीकत आहे, ही गोष्ट बव्हंशी आमच्यासाठी एक रहस्यच राहते. मग त्या अस्तित्वाचा ठाव घेणे आमच्यासाठी कसे शक्य आहे? जे इतर सर्व निर्मितीपासून मुलत:च  वेगळे आहे. जे सर्वंकषपणे अनुपम आहे, ज्याला इतर कोणत्याही वस्तूशी कसलीही सदृश्यता (समानता) नाही. जो निर्माता आहे व त्याच्या व्यतिरिक्त समस्त सृष्टी व सृष्टीतील  समस्त घटक त्याची निर्मिती आहे. जे अस्तित्व स्वयंभू आहे तर प्रत्येक घटक ऱ्हास पावणारी, नष्ट होणारे आहे. ज्याचा प्रत्येक गुण परमोच्च बिंदूला पोहोचलेला, अनादी व अनश्वर आहे, जेव्हा की या चिंतनाच्या कक्षेत तर कोणती गोष्ट येऊ शकते तर ती सर्वोच्च अल्लाहच्या केवळ गुणांचे ज्ञान होय. त्याच्या अस्तित्वाच्या वास्तवतेचा ठाव घेणे मानवी  बौद्धिकदृष्टीने केवळ अशक्य गोष्ट आहे म्हणूनच महान कुरआनने आपला संवाद केवळ अल्लाहच्या गुणांपुरताच, चर्चेपुरताच मर्यादित ठेवला आहे. अल्लाहच्या परमोच्च गुणांची ही मोठी  संख्या, अस्तित्वाची अनेकता दर्शविणारी आहे, असे कदापी नाही. (जसे की काही धर्माच्या अनुयायांनी कल्पना करून घेतली आहे) किंबहुना हे गुण वा हे शक्ती सर्वच्या सर्व त्याच  एका असितत्वात, ‘अल्लाह’मध्येच केंद्रित आहेत. म्हणून महान कुरआनने हे उघड सत्य असे फर्मावून मध्यान्हींच्या सूर्यासमान स्पष्ट केले आहे. हवे तर तुम्ही ‘अल्लाह’ म्हणून  पुकारा, हवे तर ‘रहमान’ (मेहेरबान) म्हणून. जे कोणते चांगले नाव तुम्ही घ्याल (तर (त्याच्याने अभिप्रेत अल्लाहचे अस्तित्वच असेल) कारण सर्व चांगली नावे त्याच्यासाठीच आहेत. (सुरह - बनीइस्राईल) म्हणजे तुम्ही ईशत्वाचा जो गुण व ज्या शक्तीला दृष्टीसमोर ईश अस्तित्वाचे ध्यान कराल, त्याच्याने अभिप्रेत नेहमी तेच एक अस्तित्व असेल, ज्याचे नाव  अल्लाह आहे. उदा. जर तुम्ही कृपा व मेहेरबानीची कल्पना मनात बाळगून ‘रहमान’ म्हणाल तर त्याच्याने अभिप्रेत दुसरे एखादे अस्तित्व असेल, आणि जर काही इतर गोष्टी आणि  गुणाच्या दृष्टीने ‘अल्लाह’ असे म्हंटले तर त्याच्याने अभिप्रेत अन्य एखादे अस्तित्व असेल, असे कदापी समजू नका.

तबूक युद्धावरून परतल्यावर आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) काही महिण्यांसाठी मदीना शहरीच वास्तव्यास राहिले. यादरम्यान त्यांनी माननीय अबू बकर(र) यांच्या नेतृत्वाखाली तीनशे जणांना ‘हज’ यात्रेवर रवाना केले.

माननीय अबू बकर(र) हज यात्रेस रवाना झाल्यावर ‘सूरह-ए-बरात’ची आयत अवतरली, ज्यामध्ये इस्लाम विरोधकांसाठी वचनभंग करण्याबाबतीत वर्णन होते. तो संदेश ‘हज’ संमेलनात पोहोचविण्याकरिता आदरणीय प्रेषितांनी आपले व्यक्तिगत सचीव माननीय अली(र) यांना रवाना केले की, जेणेकरून ते ‘हज’च्या संमेलनात ‘सूरह-ए-बरात’ विरोधकांसमोर वाचून दाखवतील.

रस्त्यात ‘माननीय अली(र)’ हे जेव्हा ‘हज’ यात्रेकरूंच्या काफिल्यात पोहोचले तेव्हा नियमानुसार ‘माननीय अबू बकर सिद्दीक(र)’ यांनी त्यांना विचारले की, ‘‘आपण कबिलाप्रमुखाच्या नात्याने आलात की आणखीन इतर उद्देशाने आलात?’’ तेव्हा ‘माननीय अली(र)’ यांनी त्यांना सांगितले की, ‘‘मी काफिलाप्रमुखाच्या नात्याने आलेलो नसून ‘सूरह-ए-बरात’च्या विरोधकांसमोर प्रेषितांचा संदेश वाचून दाखविण्यासाठी आलो आहे!’’

हा पहिलाच प्रसंग होता की ‘हज’चा विधी ही प्रेषित इब्राहीम(अ) यांच्या मूळ प्रणालीनुसार अदा करण्यात आला. दिव्य कुरआनने ‘हजविधी’मध्ये ज्या सुधारणा केल्या, त्या खालीलप्रमाणे आहेत.

उपरोक्त उल्लेखण्यात आलेल्या सुधारणांवरून हे लक्षात येते की, कोणतेही सुधारणावादी शासन आणि विशेष करून ‘इस्लामी शासन’ हे विभिन्न तर्हेच्या संस्था आणि प्रकरणांना जशासतसे चालू ठेवू शकत नसून उलट ते उपासना वा प्रार्थनाविधी, परंपरा आणि मानवी संबंधाच्या रचना व बनावटी, तसेच मानवी मूल्यांच्या क्रमांमध्ये ज्या ज्या ठिकाणी अज्ञानता अथवा असत्य किवा चुकीच्या प्रथांचा प्रभाव पाहते, त्या त्या ठिकाणी त्या असत्य व चुकींच्या प्रथा आणि इतर सर्वच चुकीच्या बाबींचा प्रभाव नष्ट करते. ईश्वराने तर धर्मा(आचरणविधी अर्थात इस्लाम धर्म) चा मूळ उद्देशच स्पष्ट शब्दांत असा सांगितला आहे की, पावित्र्यास अपावित्र्यापासून विभक्त करण्यात यावे.

माननीय अबू बकर सिद्दीक(र) जेव्हा मदीना शहरी परतले तेव्हा आदरणीय प्रेषितांना विचारले, ‘‘हे प्रेषित! माझ्याविरुद्ध एखादा ईश्वरी आदेश आला आहे काय?’’ प्रेषितांनी सांगितले की, ‘‘नाही! मुळीच नाही!!’’ कारण या प्रश्नाचा उद्देश प्रेषितांना चांगलाच माहीत असल्याने ते पुढे म्हणाले, ‘‘हे उचित नव्हते की, माझ्या परिवाराव्यतिरिक्त दुसर्याने ‘समझोत्या’च्या बाबतीत घोषणा करावी!’’

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी केलेल्या या स्पष्टीकरणांमुळे माननीय अबू बकर सिद्दीक(र) यांना खूप समाधान झाले. माननीय अली(र) यांनी आदरणीय प्रेषितांच्या आदेशानुसार ‘सूरह-ए-तौबा’तील ‘बरात’ची घोषणा (अर्थात मुक्तीची घोषणा) वाचून दाखविली. ही घोषणा अशा प्रकारे होती.

कुरआनाच्या या मूळ आदेशामध्ये एकूणरीत्या अनेकेश्वरवाद्यांच्या अस्तित्वास एकार्थाने अवैध किवा बेकायदेशीर आणि कायद्याविरुद्ध घोषित करून त्यांना चार महिन्यांची मुदत विचार करण्यासाठी देण्यात आली की, त्यांनी अनेकेश्वरवादावर कायम राहून प्रेषितांशी लढायचे आहे की देश सोडून जावयाचे आहे की इस्लाम स्वीकारून शांतीपूर्ण जीवन जगावयाचे आहे, ते ठरवावे.

‘मदीना’ शहरात लोकांच्या झुंडी येऊ लागल्या

ईश्वराची ही विलक्षण महिमा आहे की, एक वेळ अशी होती जेव्हा मानवोपकारी प्रेषित मुहम्मद(स) हे एकेका माणसास शोधून इस्लामचा संदेश पोहोचविण्याचा जीवापाड प्रयत्न करीत होते आणि या प्रयत्नात मोठी बाधा येत असे. आता मात्र वेळ अशी आली की, अरब समाजाचे विभिन्न क्षेत्रांचे प्रतिनिधी मंडळ मोठ्या संख्येत प्रेषितदरबारी हजर होऊ लागले आणि स्वतःहून इस्लामच्या मानवकल्याण आंदोलनात सहभागी होऊ लागले.

इतिहासात अगणित उदाहरणे साक्षी आहेत की, प्रत्येक धर्मप्रचार किवा धर्मांदोलन जर आपल्यामध्ये एक क्रांतिकारी प्रेरणा आणि स्पीरिट ठेवीत असेल, अर्थात मानवी चरित्र आणि समाजाच्या सामूहिक व्यवस्थेची जी रचना पहिल्यापासूनच अस्तित्वात असेल, तिला तोडायचे अथवा बदलायचे असेल, तर त्यास म्हणजेच धर्मप्रचार आंदोलणास परंपरागत असलेल्या स्वार्थी शक्तींचा मुकाबला करावा लागतो. पावलोपावली संघर्ष करावा लागतो. हा संघर्ष दोन अल्पसंख्याक असलेल्या तत्त्वांच्या दरम्यान होतो. या संघर्षात परंपरागत असलेल्या नेतृत्वाचा विजय झाला, तर जनसाधारण समाज आपल्या जागेवर जशास तसा राहतो. परंतु परिवर्तनवादी शक्ती विकसित होत गेली, तर सर्वसामान्य जनतासुद्धा या शक्तीकडे आकर्षित होत राहते. विशेषकरून ज्या प्रसंगी सर्वसामान्यांच्या लक्षात येत राहिले की, जुनाट परंपरागत नेतृत्व कोलमडत असून आता नवीन शक्तीचे भविष्य उज्ज्वल आहे, तेव्हा ते नवीन शक्तीचे नेतृत्व स्वीकार करतात व या शक्तीभोवती जमा होत जातात.

अरब प्रदेशातसुद्धा नेमके असेच घडले. मक्कातील कुरैश सरदारांनी व त्यांच्या समर्थकांनी आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांच्या आंदोलनास चिरडण्याचा जो भयानक प्रयत्न केला आणि त्यांच्याविरुद्ध संघर्षाची जी शृंखला सुरु केली, त्यात ते सतत पराभूत होत गेले आणि त्यांची शक्ती कमी होत जाऊन प्रेषितांचे मानवकल्याणकारी आंदोलन प्रगती पावत गेले. एवढेच नव्हे तर विरोधी शक्तींचे कंबरडे मोडले. परिणामी अरब समाजाचे सर्व स्तरांतील लोक प्रेषितांच्या हातावर इस्लामची प्रतिज्ञा घेण्यासाठी मोठ्या संख्येत हजर होऊ लागले. म्हणूनच ‘हिजरी सन दहा’ हे वर्षच ‘साले वफूद’ अर्थात प्रतिनिधी मंडळ वर्ष या नावाने नामांकित झाले. तसे पाहता हि. स. नऊ पासूनच लोकांचे प्रतिनिधी मंडळ येऊन प्रेषितांना भेटू लागले होते. दोन तीन प्रतिनिधी मंडळांचा मागे उल्लेख आलेलाच आहे. आता आणखीन काही प्रतिनिधी मंडळांचा या ठिकाणी उल्लेख करू या. कारण सर्वच प्रतिनिधी मंडळांचा उल्लेख करणे या ठिकाणी अशक्य आहे.

‘सकीफ’ परिवाराचे प्रतिनिधी मंडळ

‘मक्का’ आणि ‘हुनैन’च्या विजयानंतर प्रेषित मुहम्मद(स) मदीना शहरी परत येत असताना ‘माननीय उर्वा बिन मसऊद(र)’ यांनी रस्त्यातच प्रेषितांच्या सेवेत हजर होऊन इस्लाम स्वीकारला आणि आपल्या कबिल्यात इस्लामचा प्रचार करण्याची परवानगी मागितली. प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी शंका व्यक्त केली की, ‘तुमच्या कबिल्याचे अडाणी लोक तुम्हास ठार करतील’ झालेही तसेच. ‘माननीय उर्वा बिन मसऊद(र)’ हे आपल्या घराच्या छतावर जाऊन आपल्या कबिल्याच्या लोकांना इस्लाम स्वीकारण्याचे निमंत्रण देत होते. तेवढ्यात लोकांनी त्यांच्यावर बाणांचा वर्षाव करुन त्यांना ठार केले. यानंतर त्या कबिल्याच्या लोकांनी सतत महिनाभर विचार केला की, आता आपण काय करावे? शेवटी ‘अब्द’ हा कबिल्याचा सरदार पाचसदस्यीय प्रतिनिधी मंडळ येऊन प्रेषितदरबारी हजर झाला आणि त्याने प्रेषित मुहम्मद(स) यांच्यासमोर तीन विलक्षण प्रकारच्या अटी ठेवल्या.

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी सुरुवातीच्या दोन्ही अटी मान्य न करता तिसरी अट मान्य केली. मग सर्वांनी प्रेषितांसमोर इस्लामची दीक्षा घेतली. नंतर प्रेषितांनी सोबत्यांचा एक समूह पाठवून ‘लात’ या दैवताची भव्य मूर्ती नष्ट केली.

‘हनिफा’ परिवाराचे प्रतिनिधी मंडळ

‘यमामा’ या ठिकाणाहून शमामा बिन असाल(र) यांच्या प्रचारकार्याने प्रभावित होऊन तेथील लोक इस्लाम धर्मात दाखल झाले. त्यांच्यात मुसैलमा बिन कज्जाब नावाचा एक दांभिकदेखील होता. त्याने प्रेषितांच्या इस्लामी शासनात निम्मा वाटा मागितला. त्याला इस्लामी आंदोलन हे स्वार्थसाधूपणा वाटत असे. त्याने प्रेषितांकडे मागणी केली की, ‘‘आपल्यानंतर आपल्या जागेवर मला स्थानापन्न करावे, तरच मी इस्लामची दीक्षा घेईन.’’ प्रेषितांनी आपल्या हातात असलेल्या खजुरीच्या एका डहाळीकडे इशारा करीत त्यास उत्तर दिले की, ‘‘तुला तर ही डहाळीसुद्धा मिळणार नाही. कारण तू दांभिक आणि खोटारडा आहेस.’’
‘आमिर’ परिवाराचे प्रतिनिधी मंडळ

आमिर परिवाराकडून एक प्रतिनिधी मंडळ प्रेषितदरबारी हजर झाले. बोलताबोलताच या मंडळाच्या एका सदस्याने मदीना शहरावर हल्ल्याची धमकी दिली. प्रेषितांनी त्यास सांगितले की, ‘‘ईश्वर तुला याची शक्ती देणार नाही.’’ हे मंडळ परत जाताना धमकी देणार्या या सदस्यास ‘प्लेग’ झाला व तो ठार झाला. बाकीच्या इतर सदस्यांनी इस्लामचा मनःपूर्वक स्वीकार केला.

अशा प्रकारे ‘फजारा’, ‘अब्दुल कैस’, ‘मर्रा’, ‘तै’, ‘हमदान’, ‘असद’, ‘अबस’, नजरान येथील ‘ख्रिस्ती समाज’ आणि इतर शेकडो प्रतिनिधी मंडळ प्रेषितदरबारी हजर झाले आणि त्यांनी इस्लामचा स्वीकार करून मानवकल्याण आंदोलनात सहभाग घेतला.

- मुहम्मद फारूक खान

भाषांतर : शाहजहान मगदुम


आयएमपीटीअ.क्र. 99    -पृष्ठे-56      मूल्य - 15           आवृत्ती - 2 (2012)

डाउनलोड लिंक :  https://app.box.com/s/0xyeipgyibwuq3w4f9vjubtex8rmcn4e

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी सत्यधर्माचे प्रसारकार्य आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचविण्याचे कार्य सुरुच ठेवले. याच कार्याचा एक भाग म्हणजे आदरणीय प्रेषितांनी माननीय हारिस बिन उमैर(र) यांना ‘सीरिया’कडे दूत म्हणून पाठविले. परंतु ‘हिरकल’ सम्राटाचा राज्यपाल शुरह बिल बिन अम्र याने त्यांना रस्त्यातच शहीद केले. हे पातक कृत्य मानवनीतीची पायमल्ली करणारे आणि दूतांचे अधिकृत अधिकार हिरावून घेणारे असल्याने इस्लामी शासन एवढे घोर पाप सहन करण्याएवढे आणि आपले मूल्य पायदळी तुडविताना उघड्या डोळ्यांनी तमाशा पाहण्यासारखे तर मुळीच नव्हते.

‘मौता’चे युद्ध अगोदरच घडले होते. ते असे की, हिजरी सन ७ मध्ये ‘जमादिलआखिर’च्या महिन्यात आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी माननीय जैद बिन हारिसा(र) यांच्या नेतृत्वात तीन हजारांचे सैन्य ‘सीरिया’च्या ‘बलका’ या प्रदेशाकडे पाठविले होते. हे सैन्य रवाना करण्यासाठी आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) जातीने मदीना शहराबाहेर त्यांच्यासोबत गेले होते.

हे सैन्य जेव्हा ‘मुआन’ या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा ‘सम्राट हिरकल’ तेथे दौर्यावर आल्याचे समजले. त्याच्यासोबत खूप बलाढ्य लष्कर आणि मोठ्या संख्येत ख्रिस्ती समुदाय होता. त्याच्यासोबत असलेल्या लष्कराची आणि ख्रिस्ती समुदायाची संख्या जवळपास एक लाखावर होती. इस्लामी लष्कराच्या अधिकार्यांनी सल्लामसलत करून निर्णय घेतला की शत्रूच्या बलाढ्य सैन्यास न घाबरता त्याचा सामना करू. ‘मुशारिफ’ या ठिकाणी दोन्ही सैन्याची टक्कर झाली. तुंबळ युद्ध सुरु झाले. या युद्धात इस्लामी लष्कराचे सेनापती माननीय जैद बिन हारिसा(र) हुतात्मे झाले. सेनापतींचा झेंडा माननीय जाफर(र) यांनी सांभाळला आणि त्यांनीही शत्रूंचे नव्वद घाव शरीरावर झेलून आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले. नंतर माननीय खालिद बिन वलीद(र) पुढे सरसावले आणि शत्रूसैन्यावर अक्षरशः तुटून पडले. शत्रूवर हल्ला करताना त्यांच्या हातून नऊ तलवारी तुटल्यात. अंततः शत्रूसैन्य पराभूत झाले. इस्लामी लष्कराचे बारा शूर वीर या युद्धात शहीद झाले.

अत्यंत कमी संख्येत असलेले आणि कमी शस्त्रसामुग्री असलेले इस्लामी लष्कर ही मोहीम फत्ते करून परतले. याच युद्धामधील विजयाचे श्रेय माननीय खालिद बिन वलीद(र) यांना मिळाले आणि आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी त्यांना ‘सैफुल्लाह’ (अर्थात ईश्वराची तलवार) हा किताब बहाल केला.

हा ‘मौता’ च्या युद्धाचा वृत्तान्त आहे. याच युद्धाचा दुसरा भाग म्हणजेच ‘तबूक’चे युद्ध होय. ‘तबूक’चे युद्ध हे इस्लामी इतिहासात अत्यंत महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे. मक्काच्या विजयानंतर हिजरी सन ०९ च्या रजब महिन्यात खबर मिळाली की, ‘सम्राट हिरकल’चे लष्कर मदीना शहरावर हल्ला करण्याची ‘सीरिया’मध्ये जोरदार तयारी करीत आहे. ‘सम्राट हिरकल’ हा अफाट भूप्रदेशाचा सम्राट होता आणि त्याने ‘ईराण’च्या अफाट शक्तिशाली शासनास पराभूत केले होते. त्यामुळे त्याच्या नावाने संपूर्ण जगाचा थरकाप उडत असे. परंतु इस्लामी शासन मात्र जगातील कोणत्याही शक्तीला न जुमानता सत्यधर्माचा प्रसार करीत होते.

‘मदीना’ शहरास केंद्र बनवून आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी मोठ्या त्याग व परिश्रमाने इस्लामी राज्याची स्थापना केलेली होती. त्यामुळे या शासनास क्षती पोहोचणे म्हणजे एक असहनीय बाब होती. म्हणून असा ठाम निर्णय घेण्यात आला की, कोणत्याही परिस्थितीत रोमन सम्राटाच्या सैन्यास अरब प्रदेशात घुसू न देता बाहेरच हे युद्ध सर करावे. या निर्णयाच्या अंमलबजावणीसाठी इस्लामी लष्कराने युद्धाची जोरदार तयारी सुरु केली. उन्हाची रखरख वाढलेली होती. दुष्काळही पडलेला होता. अशा विषम परिस्थितीतही आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी युद्धासाठी वर्गणी देण्याचे आवाहन करताच मुस्लिमांनी वर्गणीचे असे उदाहरण सादर केले की, ही बाब जगाच्या इतिहासात इतरत्र कोठेच सापडत नाही. एकट्या माननीय उस्मान(र) यांनी नऊशे उंट आणि शंभर घोडे प्रेषितांना सादर केले. माननीय अब्दुर्रहमान बिन औफ(र) यांनी ४० हजार दिरहम (आजचे जवळपास आठ लाख रुपये) चा प्रेषितांसमोर ढीग लावला. माननीय अबू बकर सिद्दीक(र) यांनी तर घरातील संपूर्ण संपत्तीच अगदी झाडू मारून आणून प्रेषितांसमोर हजर करून या देणगीस्पर्धेत बाजी मारली. माननीय उमर(र) यांनी आपल्या पूर्ण संपत्तीचा निम्मा भाग प्रेषितांसमोर ठेवला. परंतु या देणगीकार्यात सर्वांत जास्त पुण्य मिळविणारे एक गरीब श्रमिक होते की, ज्यांनी दिवसभर पाण्याचे डोल खेचून खेचून चार शेर खजुरी मजुरीत मिळविल्या आणि दोन शेर खजुरी आपल्या परिवारासाठी ठेवून दोन शेर खजुरी प्रेषितांच्या सेवेत अर्पण केल्या. त्यांची ही त्यागभावना पाहून सर्वांच्या पापण्या पाणावल्या आणि प्रेषितांनीसुद्धा आपले आनंदाश्रू आवरत त्यांच्या दोन शेर खजुरी सर्वांनी दिलेल्या देणगीच्या ढिगार्यावर ठेवून त्यांचा सन्मान वाढविला. स्त्रियांनीसुद्धा आपल्या त्यागभावनांना वाट काढून देत आपल्या शरीरांवरील सोने-चांदीचे सर्व दागिने प्रेषितांसमोर टाकले.

अशा प्रकारे परिपूर्ण त्याग आणि बलिदानाच्या भावनेतून ३० हजाराचे इस्लामी सैन्य तयार झाले. हे लष्कर ‘तबूक’च्या ठिकाणी पोहोचताच अशी माहिती मिळाली की, आता शत्रूपक्षाने इस्लामी शासनावर हल्ला करण्याचा निश्चय सोडून दिला आहे. खरे पाहता ‘सीरिया’ देशाच्या राजास कोणीतरी चुकीची वार्ता कळविली होती की, प्रेषितांचा देहान्त झाला असून इस्लामी राज्यावर हल्ला करण्याची ही उत्तम संधी आहे. परंतु त्यास जेव्हा सत्य परिस्थिती समजली की, आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) जीवित असून मदीनाचे इस्लामी शासनही अबाधित आहे, तेव्हा त्यांच्या हल्ल्याच्या तयारीवर विरजन पडले.
मग प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी ‘तबूक’मध्ये एक महिनाभर थांबून बरेच कार्य तडीस लावले. या महिन्याभराच्या कार्यकाळात ‘ऐला’ या ठिकाणच्या राजाने आत्मसमर्पण करून कर निश्चित करून समझोता केला. त्याचबरोबर ‘अरबा’ आणि ‘अजरुह’च्या लोकांनीसुद्धा ‘जिजया’ (रहिवासी कर) प्रेषितांना सादर केला. माननीय खालिद बिन वलीद(र) यांना चारशे सैनिकांची तुकडी देऊन ‘दौमतुल जुन्दल’च्या राज्यपाल ‘उकैदर’वर ताबा मिळविण्यासाठी पाठविण्यात आले. या लढाईत ‘उकैदर’चा भाऊ ठार झाला आणि ‘उकैदर’ला कैदी बनविण्यात आले. त्याने ‘जिजया’ देण्याचे स्वीकारले आणि अशा प्रकारे संपूर्ण उत्तर क्षेत्रावर इस्लामी शक्तीचा प्रभाव कायम झाला.

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) मदीना शहरी परतले. या अतिशय कठीण परिस्थितील युद्धात सामील न होणारे बरेचसे दांभिकजण मदीना शहरात होते. आदरणीय प्रेषितांनी त्यांना युद्धात सामील न होण्याचा जाब विचारला, तेव्हा त्यांनी खोटेनाटे निमित्त प्रेषितांसमोर ठेवले. आदरणीय प्रेषितांनी त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले. परंतु काही निष्ठावान लोकही असे होते की, ज्यांच्याकडून या महत्त्वाच्या युद्धात सहभागी न होण्याची चूक घडली. नंतर एके दिवशी उन्हाच्या वेळी ते आपल्या परिवारजणांसह थंड सावलीत बसले असताना अचानक उठून म्हणाले की, ‘‘हे ईश्वरा! तुझे प्रेषित तर अशा तीव्र उन्हात युद्धासाठी प्रवासावर निघालेत आणि मी मात्र आपल्या परिवारासह थंड सावलीत आहे!’’ असे म्हणून त्यांनी तत्काळ आपल्या उंटावर स्वार होऊन प्रेषितांच्या लष्करात सहभागी झाले.

या प्रसंगाची आणखीन एक विचित्र घटना अशी घडली की, माननीय काब बिन मालिक(र), हिलाल बिन उमैया(र) आणि माननीय मुरारह बिन रूबैअ(र) हे तिघें प्रेषितांचे निष्ठावंत सोबती असूनही युद्धात सहभागी होऊ शकले नाहीत. त्यामुळे आदरणीय प्रेषितांनी ईश्वराचा आदेश येईपर्यंत त्यांना सामूहिक जीवनापासून विभक्त होण्याचा आणि आपापल्या पत्नींशी दूर राहण्याचा आदेश दिला. प्रेषितांची ही नाराजी या तिघांना खूप असह्य ठरली. त्यांनी हे दिवस अतिशय शोकावस्थेत काढले. अशा या शोकाकुल अवस्थेत आणि अरिष्टपूर्ण परिस्थितीत मुस्लिम समुदायाची कोणतीच व्यक्ती त्यांच्याशी बोलतदेखील नव्हती. याच काळात ‘गस्सानी’च्या राजाने ‘माननीय काबबिन मालिक(र)’ यांना पत्र पाठविले की,

‘‘आम्हास अशी माहिती मिळाली आहे की, तुमच्या प्रमुख असलेल्या मुहम्मद(स) यांनी तुमच्यावर अत्याचार केला. कदाचित त्यांना तुमची कदर नसावी. तुम्ही सरळ आमच्या छत्रछायेत या. आम्ही तुमची कदर करू आणि तुम्हास वाट्टेल ते देऊ!’’

माननीय काब बिन मालिक(र) यांनी त्याचा प्रस्ताव झुगारून दिला, त्याचे पत्र जाळून टाकले. कारण ते खरोखरच प्रेषितांचे निष्ठावंत असून कोणीही त्यांच्या निष्ठेस खरेदी करण्याच्या लायकीचा नव्हता. जगातील कोणत्याही संपत्तीस ते प्रेषितांच्या निष्ठेवर ओवाळून टाकीत असत. अशा या शोकाकुल आणि कठीण वातावरणात पूर्ण पन्नास दिवस व्यतीत झाले आणि मग ईश्वराने या तिघांना जाहीर माफी दिली. मदीना शहरात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले आणि सर्व बाजूंनी त्यांच्यावर शुभेच्छांचा वर्षाव होत गेला. माननीय काब बिन मालिक(र) यांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू तरळले आणि अत्यानंदाच्या भरात त्यांनी आपल्या संपत्तीचा एक मोठा भाग दान केला.

हाच आहे तो चारित्रिक आदर्श. हा आदर्श आदरणीय प्रेषितांच्या सत्यधर्म आंदोलनास हवा होता आणि हा आदर्श निर्माण करण्यात इस्लामी विचारशक्तीचा इतिहासात नेहमीच विजय झाला.

आणखीन एक महत्त्वाची घटना अशी की, या युद्धात माननीय अब्दुल्लाह बिन दुबजादैन(र) या तरूणास हौतात्म्य मिळाले. अगदीच तारूण्याच्या उंबरण्यावर त्यांना इस्लामचे निमंत्रण मिळाले आणि त्यांचे अंतःकरण इस्लामच्या विचारसरणीने प्रभावित झाले. परंतु यामध्ये त्यांच्या काकांचा खूप विरोध होता. मक्का विजयानंतर आदरणीय प्रेषितांसह परत आल्यावर त्यांनी आपल्या काकांना इस्लाम स्वीकारण्याचे निमंत्रण देताना म्हटले की, ‘‘हे काकावर्य! आपण इस्लाम स्वीकारण्याची बर्याच वर्षांपासून मी वाट पाहत आहे. परंतु अद्यापही आपले अंतःकरण पाणावलेले नाही. आता मला इस्लाम धर्म स्वीकारण्याची परवानगी द्यावी.’’

परंतु पाषाणहृदयी काकांनी त्यांना खडसावले की, ‘‘जर तुम्हास मुहम्मद(स) यांची साथ द्यायचीच असेल तर खुशाल द्या! परंतु तुमच्या संपूर्ण वडिलोपार्जित संपत्तीतून एक कवडीदेखील मिळणार नाही. शिवाय तुमच्या अंगावरील हे वस्त्रसुद्धा मिळणार नाही. माननीय अब्दुल्लाह(र) म्हणाले, ‘‘हे काका! आता मूर्तीपूजेचा मला खूप कंटाळा आलेला आहे. मी तर केवळ एकाच ईश्वराची उपासना करण्याच्या मानसिकतेत आहे.’’ मग त्यांनी आपल्या आईकडून एक घोंगडी पांघरली आणि शरीरावरील पोषाख काकाच्या स्वाधीन करून आदरणीय प्रेषितांच्या सेवेत हजर झाले.

हे क्रांतिकारी तरूण जिहाद (धर्मयुद्ध) आणि हौतात्म्याची तीव्र प्रेरणा घेऊन प्रेषितांच्या लष्करात सामील झाले आणि त्यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले. मग आदरणीय प्रेषितांनी स्वतःहून त्यांचा दफनविधी केला आणि ईश्वरदरबारी प्रार्थना केली की,

‘‘हे ईश्वरा! मी यांच्याशी राजी आहे. तूसुद्धा यांच्यावर प्रसन्न हो!’’
हे दृष्य पाहून ‘माननीय इब्ने मसऊद(र)’ यांच्या मुखावर शब्द आले की,
‘‘या कबरीत मलादेखील दफन करण्यात आले असते, तर किती चांगले झाले असते!!!’’

‘तबूक’ नंतरच्या दोन महत्त्वाच्या घटना

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) ‘तबूक’च्या युद्धावर रवाना होण्यापूर्वी काहीजण प्रेषितांना येऊन भेटले आणि म्हणाले की, ‘‘आम्ही वृद्ध आणि अपंगांच्या सवलतीसाठी आणि विशेष करून पावसाळ्यात होणारी गैरसोय टाळण्यासाठी ‘कुबा’ मस्जिदच्या जवळच ‘बनी सालिम’ मोहल्यात एक मस्जिद बांधली असून तिच्या उद्घाटनास्तव आपण येऊन नमाज पढवावी. या प्रसंगी प्रेषितांचे संपूर्ण लक्ष ‘तबूक’च्या मोहिमेच्या तयारीकडे केंद्रित झालेले असल्याने त्यांना सांगितले की, ‘‘‘तबूक’च्या मोहिमेवरून परत आल्यावर पाहू या!’’

ही मस्जिद ९२ दांभिक जणांच्या एका गटाने ‘अबू आमेर’ या दांभिकाच्या नेतृत्वात बांधली होती. त्याने आपल्या गटास सांगितले होते की, ‘‘शक्य होईल तेवढी हत्यारे गोळा करून ठेवावीत. मी रोमन सम्राटाशी साठगाठ करून ‘मुहम्मद(स)’ आणि त्यांच्या सहकार्यांना मदीना शहरातून बाहेर घालवितो.’’ याबरोबरच आपल्या दांभिक अनुयायांना असेदेखील सांगितले होते की, मी प्रत्येक सूचना कोणत्या ना कोणत्या मार्गे तुमच्यापर्यंत पोहोचवीत राहीन. परंतु यासाठी तुम्ही एका मस्जिदीची निर्मिती करावी. त्या मस्जिदमध्ये मी पाठविलेला खबर्या असेल. तो प्रवासी म्हणून तेथे मुक्कामास असेल आणि कोणासही शंकादेखील येणार नाही. अशा प्रकारे इस्लामी शासनाविरुद्ध कट शिजला.

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) हे ‘तबूक’च्या मोहिमेवरून परत येताना ‘जी- अवान’ या ठिकाणी पोहोचताच ईश्वराने आपल्या वाणीद्वारे प्रेषितांना या कटाबाबतीत सूचना दिली. याप्रसंगी आदरणीय प्रेषितांनी आपल्या दोन निष्ठावान सहकार्यांना दांभिकांनी निर्माण केलेली मस्जिद जमीनदोस्त करण्याचे आणि तेथील संपूर्ण साहित्यास आग लावून जाळण्याचे आदेश दिले. हे दोन्ही सहकारी तत्काळ दांभिकांच्या मस्जिदवर पोहोचले आणि मस्जिदीस जमीनदोस्त करून सर्व साहित्या जाळून भस्म केले. या मस्जिदच्या बाबतीत ईश्वराने अत्यंत कडक शब्दांत वर्णण केले. ते अशा प्रकारे,

‘‘ज्या लोकांनी इस्लामविरोधी कारस्थानांचा अड्डा बनविण्यासाठी आणि श्रद्धावंतांमध्ये फूट टाकण्यासाठी, ईश्वर आणि प्रेषितांविरुद्ध आणि इस्लामविरुद्ध लढण्यासाठी या मस्जिदीजी निर्मिती केली, तेव्हा त्या मस्जिदमध्ये मुळीच जाऊ नये.’’(दिव्य कुरआन)

या घटनेवरून हा सिद्धान्त समोर येतो की, केवळ मस्जिदीचा सांगडा उभा करून ती इमारत ईशपरायणता, संयम आणि पावनतेचे केंद्र होत नसते. यासाठी इमारत निर्मात्यांच्या निश्चयानुसारच योग्य परिणाम मिळेल. याचबरोबर मस्जिद ही ईश्वर आणि प्रेषितांच्या विरुद्ध कारवाया करण्याचेच केंद्र बनता कामा नये आणि एवढेच नव्हे तर मस्जिद ही मुस्लिमांदरम्यान फूट पाडण्याचे केंद्रसुद्धा बनता कामा नये.

दुसरी महत्त्वाची घटना ही घडली की, इस्लामी शासनाने जकातव्यवस्था स्थापन केली. हिजरत (मदीना स्थलांतर) च्या नवव्या वर्षी मुहर्रम महिन्याची पहिलीच तारीख उगवली असताना संपूर्ण मानवतेचे हितेषी आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी देशभर जकात वसुलीची विधिवत वसुलीची व्यवस्था लागू केली. हा महिना म्हणजे जकात (जण कल्याण कर) च्या वसुलीचे स्मरण करून देणारादेखील आहे. जवळच्या आणि दूरवरच्या विविध कबिल्यांकडे जकात वसुलीप्रतिनिधी पाठविण्यात आले. या वसुलीप्रतिनिधींना जमा करून प्रेषितांनी आदेश दिला की, लोकांच्या संपत्तीतून उत्तम प्रतीचा माल गोळा करावा.

या ठिकाणी ही बाब स्पष्ट करणे आवश्यक ठरते की, एकेश्वरवादाच्या मुळावर आधारलेले इस्लामी शासन हे पारलौकिक यशाबरोबरच मानवाच्या रोजीरोटीचा प्रश्नसुद्धा सोडविते. अंतःकरणाच्या पावित्र्याबरोबरच पोटापाण्याची समस्यासुद्धा सोडविते. आजच्या परिस्थितीचा आढावा घेतल्यास ही बाब अत्यंत प्रखरतेने जाणवते की, रोजीरोटीविना श्रद्धा अथवा ईश्वरी मार्गदर्शनापासून वंचित असलेल्या निधर्मी सत्तेमुळे जग किती भयंकर संकटात सापडलेले आहे. ऐहिक आणि सामाजिक समस्यांना डावलून होणारी ईश्वरभक्ती, तसेच रोजीरोटी सोडविणारी किवा रोजीरोटीच्या वैध अधिकारांचा विसर पाडणारी श्रद्धा म्हणजेच एक अतिशय विषम आणि असंतुलित व अनैसर्गिक बाब होय. अशा बाबींना इस्लाम धर्मात कोणतेच स्थान नाही.

सुरुवातीस ज्या वेळी आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) यांनी एकाच ईश्वराच्या उपासनेचा प्रचार केला, त्यात नमाज पढण्याबरोबरच दुर्बलजणांना भोजन देण्याचासुद्धा प्रचार केला. अर्थातच दीनदुबळ्यांच्या पोटापाण्याची समस्या सोडविल्याशिवाय एकेश्वरवादाचा हेतूच मुळी पूर्ण होत नाही. हेच दानधर्म पुढे चालून अनिवार्य करण्यात आले आणि याचेच नाव ‘जकात’ असे होय. कारण याच जकातीच्या अर्थसाह्यावर दीनदुबळ्यांच्या आणि पददलितांच्या सर्व समस्यांचे समाधान होते. म्हणूनच इस्लामी शासनाने ही व्यवस्था सुरु केली. जकातीची मात्रा, प्रमाण व दर निश्चित करण्यात आले, जेणेकरून प्रत्येक सधन व्यक्तीकडून रोकड आणि अन्नाची ठराविक मात्रा घेऊन आर्थिक दुर्बल, निराधार आणि पददलितांना जणांना देण्यात यावी.

वास्तविक पाहता इस्लामी समाजाची व्यवस्थाच बंधुभावावर आधारलेली आहे आणि इस्लामी अर्थव्यवस्थेस आपण ‘आर्थिक भातृत्व’ असे म्हणू शकतो. प्रत्येकाच्या पडत्या अवस्थेत त्याला हात देऊन आणि जीवनाच्या शर्यतीत मागे पडणार्याला हात देऊन पुढे आणण्याची व्यवस्था म्हणजेच ‘जकात’ होय.
एका कबिल्याने या प्रसंगी जकात वसूल करणारे ‘माननीय बिशर(र)’ यांना विरोध करताना म्हटले की, ‘‘ईश्वराची शपथ! येथून एक उंट ही हलू देणार नाही.’’ प्रेषितांना या घटनेची खबर मिळताच पन्नास जणांच्या तुकडीसह ‘माननीय उऐना बिन हिसन(र)’ यांना पाठविले. ‘माननीय उऐना(र)’ यांनी तेथील अकरा पुरुषांना व २१ स्त्रियांना अटक करून प्रेषितांसमोर हजर केले. शेवटी ‘तमीम’ कबिल्याचे प्रतिनिधी मंडळ प्रेषितांना भेटण्यासाठी आले आणि त्यांच्या घरासमोर ओरडून म्हणू लागले,

‘‘हे मुहम्मद(स)! बाहेर या! आम्ही तुमच्याबरोबर कविताशास्त्रात स्पर्धा करु इच्छितो, पाहू या कोण जिकतो ते!’’

आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) हे तर सभ्यता आणि शिष्टाचाराचे आदर्श आणि अग्रदूत होते. प्रेषितांशी असे हे असभ्यवर्तन ईश्वरास नाराज करणारे होते. त्यामुळे ‘सूरह-ए-हुजरात’च्या क्रमांक ४ आणि ५ च्या आयती अवतरल्या. मग आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स) घरातून बाहेर आले. माननीय बिलाल(र) यांनी जुहरची (दुपारच्या नमाजची) अजान दिली. नमाज आटोपल्यावर प्रेषितांनी मस्जिदीच्या अंगणात येऊन प्रतिनिधी मंडळास येण्याचे कारण विचारले. मंडळाने उत्तर दिले, ‘‘आम्ही आमचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी आलो आहोत!’’ (अशा प्रकारे श्रेष्ठत्व सिद्ध करणे हे अरब संस्कृतीचा एक भाग होता.) ‘तमीम’ कबिल्याने आपल्या वाडवडिलांचे गुणगान केले. त्यांच्या उत्तरादाखल प्रेषितांकडून ‘माननीय साबित बिन कैस(र)’ यांनी आपल्या वंशाचे गुणगान न करता ईश्वराचे महिमत्व वर्णन केले आणि प्रतिनिधी मंडळाच्या ‘अकरा बिन हाबिस’ने म्हटले की, ‘‘खरोखरच आमच्या कवी आणि वक्त्यांपेक्षा प्रेषितांचे कवी आणि वक्ते जास्त पारंगत आहेत. वंशश्रेष्ठत्वापेक्षा त्यांनी ईश्वरमहिमेचे गुणगान वर्णन केले!’’ आणि मग या संपूर्ण प्रतिनिधी मंडळाने इस्लाम स्वीकारला. प्रेषितांनी त्यांच्या सर्व कैद्यांना सोडून दिले.

मा. अबु हुरैरा (रजी.) कथन करतात की, एक माणूस आला व प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या जवळ बसुन प्रश्न विचारला की, ‘‘हे ईश्वराच्या प्रेषिता! इस्लाम काय आहे? प्रेषितांनी (स.)  यांनी सांगितले, ‘‘ईश्वराच्या उपासनेत कोणाला सामिल करू नये, नमाज प्रस्थापित करावी, ईशमार्गात संपत्ती खर्च करावी, पवित्र रमजानचे रोजे (उपवास) ठेवावेत.’’
प्रेषितांचे उत्तर ऐकून त्याने विचारले की, ‘‘इमान (श्रद्धा) काय आहे’’? प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘ईश्वर एकच आहे, यावर दृढ असणे, मृत्यूनंतर पुर्नजिवित होण्यावर  विश्वास ठेवणे, आणि जे काही जगांमध्ये घडले ते सर्व ईश्वराच्या इच्छेनुसार व त्याच्याच निर्णयानुसार घडते, यावर विश्वास ठेवणे होय.’’ मग त्याने तिसऱ्यांदा प्रश्न केला की  ‘‘एहसान काय आहे?’’ यावर प्रेषितांनी सांगितले, ‘एहसान’ हे आहे की तुम्ही ईश्वराचे असे भय बाळगा की, तुम्ही ईश्वरास पाहात आहात किंवा तुम्ही जरी त्यास पाहु शकत नसाल तर तो मात्र तुम्हाला निश्चितच पाहत आहे’’? यावर तो म्हणाला, ‘‘कयामत  (प्रलयकाळ) केव्हा येईल?’ यावर प्रेषित ह. मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘ज्याप्रमाणे तुम्हाला हे माहित  नाही, त्याचप्रमाणे मला पण कयामतची निश्चित वेळ माहित नाही. मात्र मी तुम्हाला त्याची काही पुर्नलक्षणे सांगतो. जेव्हा तुम्ही पहाल की, स्त्री आपल्या स्वामीची आई बनेल. जेव्हा  तुम्ही पहाल की, अनवाणी पायी चालणारे, नागवे शरीर ठेवणारे, मुके व बहिरे लोक शासनकर्ते होतील. आणि पशुपालन करणारे उंच-उंच इमारती उभी करण्यात एक दुसऱ्यांशी स्पर्धा करतील. ही कयामत (जग नष्ट होण्याचा दिवस) ची लक्षणे आहेत. (हदीस : बुखारी व मुस्लीम)

भावार्थ- ‘इमान’चा शब्दश: अर्थ विश्वास व भरवसा आहे. ‘इस्लाम’चा अर्थ, ‘‘स्वत:ला ईश्वराच्या स्वाधीन करणे’’ असा आहे. ‘एहसान’चा अर्थ ‘एखादे कार्य कौशल्यपूर्ण व व्यवस्थितरित्या पूर्ण करणे. एखादा माणूस ईश्वराचा उत्तम आणि ईशपरायणदास कसा होऊ शकतो? शुद्ध आचरण आणि शुद्ध अंत:करणाची संपत्ती केवळ अशाच स्थितीत मिळू शकते  की माणसांवर प्रत्येक वेळी ही कल्पना आरुढ असावी की, जणू तो ईश्वराला पाहात आहे, त्याचे अस्तित्व नेहमीच व प्रत्येक वेळेस ईश्वराच्या दृष्टीत आहे, इतके मनोसामर्थ्य नसेल  तर किमान असे समजावे की ईश्वर त्याला पाहात आहे. तात्पर्य हे की तुम्ही स्वत:ला ईश्वरासमोर हजर समजावे अथवा ईश्वराला नेहमी आपल्याजवळ हजर असण्याचा विश्वास असावा. याशिवाय कोणत्याही सत्कार्याला परिपूर्णत: येत नाही. स्त्रीचे आपल्या स्वामीची माता होण्याचा अर्थ म्हणजे पत्नी आपल्या पतीची अवज्ञा करील. दासी आपल्या स्वामीवर प्रभुत्व गाजविल. मुले आपल्या पित्याच्या डोक्यार बसतील - (डोईजड होतील) आणि प्रत्येक धाकटा आपल्या थोरांचा (ज्येष्ठांचा) आदर-सन्मान करणार नाही, हे एक लक्षण झाले. दुसरे  लक्षण असे की, संस्कृती व सभ्यता नसलेल्या आणि बुद्धिमत्ता व आकलनक्षमतांचा अभाव असलेल्या लोकांच्या हाती जमीनीची सत्ता येईल. संपत्तीच्या अवास्तव रेलचेलीमुळे उंचच  उंच व भव्य इमारती बांधण्यात अमाप संपत्तीचा वापर होईल, आणि उंच इमारती बांधण्यामध्ये स्पर्धा होईल. जेव्हा ही लक्षणे प्रकट होतील तेव्हा असे समजावे की, ‘‘कयामत (जग  नष्ट होण्याची वेळ) जवळ येऊन ठेपली आहे. मात्र कयामतची निश्चित वेळ सर्व शक्तिमान ईश्वराखेरीज कोणालाही माहित नाही.